मूत्राघात

मूत्राघात

- डॉ. श्री. बालाजी तांबे




Tags: family doctor, dr. balaji tambe, health


मूत्रकृच्छ्रामध्ये मूत्र तयार होण्याच्या प्रक्रियेमध्ये दोष नसतो तर मूत्रप्रवर्तन कष्टाने होत असते; तर मूत्राघातामध्ये कष्ट, वेदना विशेष नसतात, मात्र मूत्र तयार होण्याच्या प्रक्रियेत बिघाड झालेला असतो. म्हणूनच मूत्राघाताचा विकार हा अधिक गंभीर असतो.

त्रकृच्छ्राप्रमाणे अजून एक मूत्रसंस्थेसंबंधातला विकार म्हणजे मूत्राघात. या दोघांतला मुख्य फरक म्हणजे मूत्रकृच्छ्रामध्ये मूत्र तयार होण्याच्या प्रक्रियेमध्ये दोष नसतो, पण मूत्रप्रवर्तन कष्टाने होत असते; तर मूत्राघातामध्ये कष्ट, वेदना विशेष नसतात, मात्र मूत्र तयार होण्याच्या प्रक्रियेत बिघाड झालेला असतो. अर्थातच मूत्रकृच्छ्रापेक्षा मूत्राघात अधिक गंभीर समजले जातात. एकूण तेरा प्रकारचे मूत्राघात असतात.

1. वातकुण्डलिका -
रौक्ष्याद्वेगाविघाताद्वा वायुर्बस्तौ सवेदनः।
त्रमाविश्‍य चरति विगुणः कुण्डलीकृतः ।।
मूत्रमल्पाल्पमथवा सरुजं संप्रवर्तते ।
वातकुण्डलिकां तां तु व्याधिं विद्यात्सुदारुणम्‌ ।। ...माधवनिदान
शरीरात रूक्षता वाढवणारे आहार-आचरण घडले, नैसर्गिक वेगांना अडवून ठेवले, तर त्यामुळे प्रकुपित झालेला वात मूत्रामध्ये प्रवेशित होतो व कुंडलगतीने म्हणजेच गोलाकार गतीने बस्तीमध्ये संचार करू लागतो. या रोगाला "वातकुंडलिका‘ असे म्हणतात. यामुळे,
- मूत्रप्रवृत्ती थांबून थांबून व थोडी थोडी होते.
- मूत्रप्रवर्तनाच्या वेळी खूप वेदना होतात.
मूत्राघाताचा हा प्रकार अवघड समजला जातो.

2 अष्ठीला
आध्मापयन्बस्तिगुदं रुद्‌ध्वा वायुश्‍चलोन्नताम्‌ ।
कुर्यात्तीव्रार्तिमष्ठीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम्‌ ।।
...माधवनिदान
प्रकुपित झालेला वायू बस्ती व गुदप्रदेशामध्ये साठतो आणि त्यांचा मार्ग अडवतो. यामुळे मलमूत्राचा मार्ग अडवणारी गाठ तयार होते. याला "अष्ठीला‘ असे म्हणतात.

3. वातबस्ती
वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्थाकुशलो नरः।
निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ।।
मूत्रसो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः।
वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ।।
...माधवनिदान

जो मनुष्य मूत्रप्रवृत्तीची संवेदना झाली तरीही दाबून ठेवतो त्याच्या मूत्राशयातील वायू कुपित होतो व बस्तीचे मुख बंद करतो. यामुळे लघवी होऊ शकत नाही. याचा परिणाम म्हणून मूत्राशयात आणि कुशीत अतिशय वेदना होतात. या अवस्थेला "वातबस्ती‘ असे म्हणतात. ही कष्टसाध्य म्हणजे बरी होण्यास अवघड असते.

4. मूत्रातीत
चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते ।
स्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ।।...माधवनिदान
याही प्रकारात मूत्र अडवून ठेवणे हेच कारण असते. फार वेळ वेग धरून ठेवल्यानंतर मूत्रप्रवृत्ती करताना तिच्यात नेहमीसारखा जोर नसतो. अगदी हळूहळू व तुटक तुटक लघवी होते. या रोगाला "मूत्रातीत‘ असे म्हणतात.

5. मूत्रजठर
मूत्रस्य वेगेऽभिहते तदुदावर्तहेतुकः ।
अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्‌ भृशम्‌ ।।
नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम्‌ ।
तन्मूत्रजठरं विद्यादधोबस्तिनिरोधनम्‌ ।।
...माधवनिदान
मूत्रप्रवृत्तीचा वेग अडवून ठेवल्याने अपान वायूच्या गतीत बदल होऊन तो वरच्या दिशेला प्रवृत्त झाल्याने मूत्राशयाला व संपूर्ण उदराला व्यापतो. यामुळे नाभीच्या खाली, ओटीपोटात वायू धरतो आणि तीव्र वेदना होतात. याला "मूत्रजठर‘ असे म्हणतात.

6. मूत्रोत्स
बस्तौ वा।प्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः ।
त्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्‍तं वा प्रवाहतः ।।
स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम्‌ ।
विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्ससंज्ञित।।...
...माधवनिदान
प्रमेह, मुतखडा किंवा मूत्रवह संस्थेत वात वाढल्याने मूत्रमार्गात अडथळा निर्माण होतो, त्यामुळे जोर लावून मूत्रप्रवर्तनाचा प्रयत्न केला तर थेंब थेंब लघवी होते. क्वचित रक्‍तासहित होते, क्वचित वेदनेसह होते, तर कधी वेदना झाल्या नाही तरी लघवी थोडी थोडी होते. या प्रकाराला "मूत्रोत्स‘ असे म्हणतात.